Carta de amor a Vigo… e á liberdade na cultura

Pregón Feira do Libro Vigo (27/6/2019)

Aquí, onde se mira en lugar de ver, onde as patacas son patatillas e os berberechos, croques; onde os xornais son Faros e os autobuses Vitrasas, escribo. Escribo aquí, co acubillo dun horizonte finito que leva a forma verde das Cíes nas que o meu desexo é que alguén que amo espalle as miñas cinsas; onde naceron as miñas fillas, onde pintaron un mural no que a miña cara mira a algún lugar entre a ría e o monte, onde nas tardes de verán debuxo solpores con guindastres portuarios salferidos de gaivotas, e onde se respira un olor propio de salitre mesturado con metal. Aquí, onde atopei personaxes de novelas, namorei e me apaixonei, onde está a miña casa de Galaxia e do teatro, onde envellezo e espremo, intensa, a vida a cada intre, escribo. E agora, cando o dous de setembro fará exactamente doce anos daquel primeiro paseo nocturno en que decidín ficar en Vigo, sei que en realidade xa son de aquí, quizais o fun sempre, como se é cando se decide que non hai un lugar no mundo mellor para estar, para ser, para amar, para vivir e para morrer.
Sei que se a vida me leva a habitar outros lares, aquí deixarei o que son. Porque xa prefiro Samil ao Vao, xa saín á fiestra cantar de alegría polo ascenso do Celta, xa me visto de bonito para encher os zapatos de po paseando pola Alameda, xa me gustan os domingos de cidade baleira e aburrida, xa pito nas turbo-rotondas e digo que son decidida ao volante como resposta aos que cren que en Vigo conducimos coma tolos, xa creo que os fogos de Bouzas son mellores ca os do Apóstolo e o Sireno máis bonito cá Cidade da Cultura, xa descubrín que a Gran Vía non é unha costa, xa quedo na Farola e me agacho no monte de Beade, bico en Samil e bailo nas festas de Coia, xa canto con Siniestro cando cociño, e sempre me arrepentirei de non ter unha mocidade viguesa para gardar na memoria os primeiros bicos na praia do Vao ou no monte da Guía, os bocatas cos meus pais os domingos en Balaídos, as tardes no cine Plata de Urzáiz e as primeiras pupas nos xeonllos coma as que as miñas fillas fixeron no paseo de Montero Ríos, aí onda Jules Verne, outro que non é de aquí pero querería ser. Por estar, estou a piques de poñerme a berrar “Fóra franceses!” pola Reconquista, eu que me eduquei en París e considero firmemente que o acerto histórico sería ternos deixado conquistar por quen traían o Racionalismo, a Ilustración e aquilo de igualdade, fraternidade e liberdade. Pero as viguesas podemos permitirnos esta clase de licenzas.
Por iso escribo aquí. Porque xa son de aquí. Porque Vigo me inspira. Porque esta cidade me alimenta como lograron facelo poucas cidades. Porque en Vigo está a miña luz.
Ademais, ata que cheguei a Vigo, non tiven, en realidade, libraría de barrio. Crieime nun bonito suburbio compostelán e iamos ao centro polos libros. Ida por volta, ou pasar pola libraría de paso que faciamos outras cousas. Pero ao chegar a Vigo, despois dun primeiro paso polo Areal, fun vivir ao Calvario, onde coñecín Cartabón e sentín esa proximidade agarimosa de ter un lugar con libros onde ir o sábado pola mañá, ou unha tarde parva de chuvia. Hai tempo que xa non vivo alí, pero volvo de vez en cando a un lugar que fai parte xa da miña memoria persoal viguesa. Librouro, a miña outra libraría querida, descubrina un día de decembro de 2007 buscando unha mercería que xa me deu igual. Gustoume o seu espazo labiríntico cun aquel ás bibliotecas antigas e a súa aura de resistencia nese lugar rodeado de tendas de roupa que poderían estar en calquera outro lugar do mundo. Pero as librarías non. As pequenas librarías son un reduto de orixinalidade e irrepetibilidade, son o único que hai aquí que non podería haber en Ámsterdam, Nápoles ou Istambul. Son lugares que protexen o que somos.
Sei que hai máis, por suposto, e non vou negar que acudo con gusto tamén a esas librarías grandes onde me fixen amiga de libreiros que se debaten entre o amor polos libros e o concepto multinacional, pero estas, as pequenas, son as miñas librarías da cidade, os lugares que resisten e constrúen a cultura desde o alicerce do que cada cidadá quere ser. Comparto con esas libreiras e libreiros unha utopía fermosa que aínda nos constrúe, a de crer que a cultura é unha forma de felicidade da que as soñadoras deberiamos poder vivir. E confeso un segredo: a miúdo fantasío con ser libreira en Vigo. Sería unha libraría pequena, con bar (por suposto) e espallaría moito mundo desde ese recanto independente onde quizais nunca sería rica, pero desde logo feliz por facer felices a través da arte da palabra a aqueles que descubrisen a cidade, o mundo!, só con traspasar a porta que sería de cristal e tería un chamador de anxos no limiar. Quizais algún día o faga.
Porque ten que ser posíbel realizar soños así. Non pode ser que ese 4% de persoas que mercan libros en galego sexa un teito que acadamos e que xa non poidamos aspirar a superar. E ten que ser posíbel xerar un negocio próspero a partir da nosa lingua e cultura propias, esta particularidade marabillosa e orixinal (porque non existe en ningún outro lugar) que debería estar protexida de verdade nas axendas de goberno en lugar de estar nese lugar das cousas que molestan, especialmente a esa dereitona estrepitosa e acomplexada, cosmopaleta, que cre que chegamos máis lonxe cun mal inglés ca cun bo galego.
Sabémolo: as persoas da cultura estorbámoslles porque temos esta teima co sentido crítico moi de noso e porque colocamos a evidencia da súa falta de imaxinación e da súa mediocridade coa nosa simple presenza. E eles tamén saben que non imos deixar de ser así, e por iso, en realidade nos temen. Nós coñecemos o seu segredo: que nos precisan, que sabemos que non están para facernos favores porque nunca nolos fixeron, pois de tanto obrar coas maneiras dos campos de concentración, xa aprendemos a vivir coa cantidade exigua de alimento e a dose nula de cariño á que nos afixeron. Só podemos ir a mellor porque, en realidade, case todo o que fixemos fixémolo sos. É parte do noso ADN saber o noso destino: as persoas que nos dedicamos a isto (escritoras, libreiras, editoras, ilustradoras, promotoras culturais, artistas de todo tipo) seguiremos sendo quen somos cando xa ningún dos que manexan os recursos que son nosos estea sentado xa na cadeira que crea para eles a fantasía fachendosa que tan ben imaxinou Vicente Risco co personaxe de Don Celidonio n’O porco de pé.
As persoas que facemos libros temos un fermoso deber, unha responsabilidade que vai de seu no noso oficio da palabra libre: manter vivo o espírito dese neno do Rei nu que sinala a mentira, a manipulación e a arrogancia do peor poder, ese que, en lugar de ser empregado para construír, se emprega para destruír cultura. Por iso somos necesarias. Un país, este coma calquera outro, non é nada sen a nosa ostentación da liberdade, sen a nosa presenza crítica velando por que este sarillo democrático funcione, sen a nosa loita pola felicidade máis simple: a que chega a través da imaxinación e o pensamento, a que se compra e se vende en librarías. Iso non pode ser molesto. E quen se moleste por iso, merece desprezo.
As feiras do libro son para isto: para tomar as rúas cos nosos libros e demostrar ás cidadás e cidadáns que pisan o chan de todos que é posíbel soñar cousas mellores para nós e para a nosa cultura, representada aquí no sector do libro galego e o ámbito editorial, ese que ostenta iso que é noso e nos diferencia coma ningunha outra cousa no mundo global: a nosa lingua. Por suposto que ese soño é posíbel. Só hai que querer. Saber facelo. Investir os recursos que se desperdician en estupideces. Queremos un Inditex da literatura galega, un Pescanova dos libreiros e unha Feira do Libro de Vigo que sexa unha verdadeira festa dos libros que nos coloque no mapa editorial do mundo para que os editores de Franckfurt, París e Londres saiban da nosa existencia. Quero que ás autoras galegas nos pidan autógrafos coma a Vargas Llosa ou a Michael Crichton. Quero que ao meu editor o conviden ás reunións dos que controlan o mercado desde o Flatiron Building de Nova York. Non é só que queiramos: é que sabemos facelo. Pero as persoas que se atreven con este soño son temíbeis para moitos. Mesmo para o propio sector do libro, ás veces adormecido, alienado, amordazado por anos dunha cacarexada crise que, en realidade, ninguén quixo aínda resolver. Velaí a está, incumprida, a Lei do Libro. E velaí os están, destinados a un discutíbel modelo de xestión da cultura que en realidade é un turismo relixioso retrógrado e fundamentalista, os recursos que poñen sobre a mesa galegas e galegos que non peregrinan nin usan o Xacobeo, pero si falan esta lingua maltreita e si imaxinan os mesmos mundos que escribimos as súas xentes da literatura, os seus artistas plásticos, cineastas, creadores escénicos, debuxantes, danzantes e talentos innúmeros que, dalgún xeito, están expulsados da propia patria. Quizais xa están afeitos ao ostracismo e por iso lograron crear unha patria á marxe, a patria de quen imaxinan e pensan, a patria de quen son capaces de gozar nunha feira coma esta, sen pulpo.
Gústame berrar este soño de libertinaxe cultural aquí, en Vigo, cidade libre, no lugar en que escribo e do que decidín ser. Aquí, nesta cidade que se move e que sempre soubo facerse soa, rexurdir do caos e traballar a eito. Gústame dicilo neste punto onde as rúas son tomadas a todas horas pola cidadanía, ao lado dun edificio que, a través da arte, foi quen de esmagar a memoria noxenta de ter sido cárcere fascista, mirando o mesmo mar que cantou Martín Codax facéndonos nacer a todas para lembrarnos que somos moi difíciles de matar.
A nós non nos alimentan as prebendas e o poder, senón o lume da ambición artística, a forza dos lectores que nos acompañan e a crenza no poder absoluto da palabra escrita. Iso é todo o que temos, xa o dicía o grande Álvaro Cunqueiro cando escribiu, naquela rúa de aló embaixo, o verso que nos define: “Pro nós, amor, temos os cans fideis das verbas.” Ninguén máis ten isto que compartimos para a felicidade de todo o mundo, aquí, nas rúas da cidade e nas librarías.

Inma López Silva