Sobre a lactación… Ou a deslactación

O pasado 30 de outubro de 2015, no fermosísimo Pazo de Trasalba, quizais co espectro de Otero Pedrayo vixiante, tiveron lugar as Xornadas Internacionais sobre Lactación Materna “Lactación, corpos e sexualidades. Olladas históricas”. Velaquí o relatorio alí presentado.

Hoxe estou aquí grazas ao biberón. E vaia por diante, para que non se me lance ningún dos ilustres sanitarios nesta mesa á xugular, que son partidaria da lactación en sentido sanitario, tanto para o lactante coma para a aleitadora; se non considerase que, desde o punto de vista da saúde é bo para nós, non aleitaría ás miñas fillas, pero tamén quero pór unha admiración nas recomendacións sanitarias e no noso modo de asumilas: vou farta de ver médicos e matronas que, fumando como carreteiros, se poñen a aleccionar a mulleres que deciden non aleitar. O motivo dáme igual: neste caso e mais no do aborto (só nestes) son moi de aplicar a actitude neoliberal da prevalencia da visión subxectiva por riba da visión social ou moral. Por iso, o meu acordo sanitario coas bondades da lactación non significa que, ao ritmo que o leite me sae polas tetas, me escape tamén por aí a lóxica feminista de saber que a lactación maternal escraviza máis á muller traballadora e a reprega aínda máis ao rol do que tanto nos custou liberarnos, o de esposa e nai. Por isto, a miña posición nesta intervención xustíficase desde entender que, por detrás da actual paixón coa que se defende a lactación exclusiva e prolongada hai, no fondo, unha lóxica patriarcal da que non sempre somos conscientes. Coido que se trata de manter a imaxe tradicional da muller-nai que sostén un sistema produtivo desde o fogar, quedando excluída dos espazos de produción financeira e garantindo a dedicación dos homes a estes labores. Tal esquema ten as súas bondades, non crean. Ecoloxicamente é máis sostíbel, por suposto, a lactación natural, e economicamente pode ser útil liberarse da metade da man de obra a conta das mulleres, algo que mesmo é bo coa actual situación migratoria. Pero eu, sinceramente, creo na nosa capacidade de criar fillos sen renunciarmos a ocupar o noso lugar fóra do fogar porque o certo é que non é fácil aleitar coma as bosquimás ou coma as nosas avoas cando unha é unha europea do século XXI que non quere deixar de selo.
Para ben ou para mal, o biberón é un símbolo dese factor evolutivo: o biberón permitiunos retirar os nenos do lombo para poder facer labores adxudicadas ata entón sen ningún tipo de cuestionamento aos homes. E o biberón tamén nos permitiu liberarnos emocionalmente da sensación de dependencia para entender que a crianza é compartíbel, se se quer.
Todas as nais nos arrepentimos das equivocacións que cometemos e cometeremos, pero entre elas eu non considerarei o meu amor polo biberón, ese artefacto que me puñan por velenoso cando eu non era máis ca unha inocente escritora primípara. Agora, coa miña segunda filla aprendendo a xirarse boca abaixo mentres balbucea e a Sofía de Maternosofía di cousas coma “Mamá, somos chicas e vou dar teta a Baldadiño” mentres achega ese peluche á súa teta esquerda, constato que, en sentido evolutivo, o biberón é á maternidade o que a máquina de vapor aos desprazamentos humanos.
Cada certo tempo, teño un duro debate coas partidarias da lactación exclusiva a demanda mesmo máis alá dos 12 meses. A última, foi a partir dunha columna na que me preguntaba por que o sistema sanitario insiste tanto na lactancia e tan pouco na importancia das vacinas; a unha, como usuaria, chegou a parecerlle que aleitar é obrigatorio porque é unha cuestión de vida ou morte, mentres que vacinar é opcional coma se os nenos non vacinados non fosen un perigo público. O primeiro debate foi a partir dun artigo no blog da editorial Galaxia titulado “Aleitar ou a tortura” que me fixo tristemente célebre entre certos núcleos de nais ecoloxistas. Comezaba así: “En pleno embarazo, cando xa tiña claro que ao meu arredor había unha sorte de obsesión xeneralizada arredor da lactación natural, lin unhas declaracións da cantante Shakira: ‘Se puidera, botaría toda a vida dándolle de mamar ao meu fillo’. Evidentemente, as estrelas do pop só abren a boca en modo publicitario, así que dei en pensar que se Shakira dicía esa estupidez era porque algún interese hai nesa cousa do aleitamento máis alá do ben común. Aquel día souben que, se ben non me cabía dúbida ningunha de que o leite materno é o mellor alimento para un bebé, todo este asunto é unha presa fácil dunha nova forma de snobismo e mesmo dunha nova crenza, a das que mudaron a xa anticuada relixión dos deuses pola relixión da crianza perfecta.”
Eu plasmo unha opinión desde o feminismo social e desde a miña experiencia de nai, e non fago máis que posicionar os termos deste debate nun espazo de belixerancia semellante á agresividade coa que eu batín de fociños o día que descubrín unha noxenta tendencia a culpabilizar a aquelas mulleres que deciden que non queren dar a teta aos seus fillos. Sei que as xeneralizacións, igual cás comparacións, son terríbeis, e son consciente non só de que estou simplificando para abreviar algo moito máis complexo do que parece, senón que hai excelentes persoas e profesionais que neste, coma noutros asuntos, aplican un intelixente e agradecíbel sentido común. Pero o meu obxecto de comentario non son eses, senón aqueles ou aquelas, que logran que as nais que non queren ou non logran aleitar se sintan culpábeis de non sei moi ben o qué. Por detrás dese nonseiqué está, desde logo, unha terríbel idea da maternidade perfecta (coma se esta existise ou fose posíbel!), facéndonos crer que é mellor nai aquela que aleita e, sobre todo, aquela que goza co feito de aleitar, canto máis mellor. Os meus goces son doutro tipo, e non sei por que algunhas matronas do Sergas non os consideraron lexítimos.
Si. O Sergas. E falo segundo unha pescuda bibliográfica nas súas propias publicacións, ou sexa, documentación que pode servir para o relato futuro da nosa historia maternal: o Libro de Saúde da Embarazada dedica unha boa parte do seu contido aos beneficios da lactación materna, o cal me parece moi ben, porque, efectivamente, é beneficiosa. Pero sorpréndeme o baixo criterio científico dalgunha das súas afirmacións e o seu sobredimensionamento en relación con outras cuestións do embarazo.
Ditas estas aclaracións, propóñome resumir a seguir algúns dos leit motiven da lactación sobre os que teño pensado, aquí e alá, que considero factores que definen a maternidade nos nosos días e que poden contribuír a definirnos historicamente xa que non só serán elementos que caractericen a nosa sociedade e este aspecto tan apaixonante e fundamental como é a maternidade, senón que demostran algo que non é menos fascinante: como estabelecemos unha relación coas formas de crianza do pasado, un pasado que ás veces mitificamos en virtude da procura dun paraíso perdido para as mulleres que o feminismo social xamais quixo definir. Enfróntanse, por tanto, dúas formas de entender a maternidade: a do bebé como obxectivo da maternidade, e a da muller como ser social a pesar da maternidade. Eu, como xa notarían, sitúo o meu pensamento neste segundo espazo de reflexión. Se, como dicía Gadamer, non somos máis ca o produto desa historia efectual que se proxecta sobre nós e nos fai interpretar desde o presente todo o pasado, é certo que esta teima actual coa lactación semella unha involución, o cal demostra, tamén, que é posíbel que a Historia non sempre demostre a humana tendencia ao progreso. Tiña ganas de dicir isto aquí, nun foro de historiadoras, eu que só son unha modesta teórica.
Mito 1: O pracer
Son moitas as mulleres que din ter gozado co aleitamento dos seus fillos. Falan dun momento de relaxación no que mesmo a succión do bebé na mamila lles daba gusto e as facía sentir especialmente femininas, nunha sorte de tempo en suspenso que as levaba a desexar que a súa vida se detivese aí, na marabilla de aleitar, quizais ás tres da madrugada, mentres todos dormen. Eu, porén, reneguei da lactación e sufrín o que non está escrito cada vez que tiven que botar crema de lanolina nas mamilas doridas, de cada espertar nocturno só media hora despois da toma anterior (e así cinco ou seis veces ata completar unha noite en vela), de cada ataque de fame no corredor dos iogures do supermercado ou nun ascensor ateigado, de cada interminábel sesión de sacaleites, de cada visita ao fisioterapeuta para me quitar as contracturas nas costas, e de cada suxeitador sexi que tiven que tirar. En fin, esas cousas que non se contan cando o feminismo naturalista idealiza un pasado no que a obriga e a necesidade nutritiva de aleitar conducía a obviar estes handicaps. Aleitar é o mellor para o bebé, é certo, pero de pracer, para algunhas de nós, non ten nada. E nin me avergoña nin me sinto culpábel por dicilo. Sigo sendo unha nai estupenda malia iso. Ou serei unha nai horrorosa, mesmo tendo aleitado a Sofía ata os 8 meses sufrindo esa ausencia de pracer na miña vida.
Son bastante kantiana no que se refire á reflexión sobre os praceres e a estética, porque el, a fin de contas, foi un dos primeiros en explicar a continxencia do gusto. Non adoita causarme gozo aquilo que non podo razoar aínda que manteño intacta a miña capacidade para distinguir a beleza alí onde outras gozan. Por iso Kant, que distinguía o fermoso do agradábel e estou segura de que na vida se lle pasaría pola cabeza pensar nos misterios da lactación, sería quen de dicirnos que aleitar pode ser fermoso universalmente pero desagradábel a quen o experimenta, e, pola mesma, o xuízo estético formulado deste xeito nos demostra que o bo, igual ca o pracenteiro, éo cando se formula desde algún tipo de interese. Cal é, por tanto, o interese que hai detrás desta tentativa de impor un xuízo de valor positivo sobre a lactación se hai tamén unha chea de mulleres que non ven ningún tipo de gozo nela? Difícil resposta. Pode ser un interese multidimensional e de seguro que nel interveñen elementos como o desexo de dependencia emocional tan vencellado á maternidade, así coma un interese ético-estético na reivindicación de formas sociais e costumes conservadores.

Mito 2: Ser boa nai
Por que tendemos a pensar que o sufrimento da lactación fará de nós nais máis abnegadas, máis amorosas, máis correctas, en fin, mellores nais? Tamén pensei isto xa durante o embarazo.
Non acabo de entender a lóxica existente nesa correlación causal. Que ten que ver aleitar con educar, con amar, con coidar? Non será que cremos que somos mellores se deixamos á marxe o noso lado racional e nos comportamos simplemente co noso lado animal e instintivo? ¿Menten, mentimos todas as mulleres que declaramos presión para aleitar desde a primeira visita, persecución por parte dalgún grupo de axuda, e mesmo certas neglixencias con bebés acabados de nacer aos que non é suficiente o calostro? Outra pregunta capciosa: por que confiamos para todo na ciencia agás naquelas cousas que atinxen ás mulleres para as que “o natural” é mellor? E así, parimos con dor (porque é mellor sentir a dor), perdemos a liberdade de movementos co aleitamento (porque é mellor que non sexamos libres), para os bebés é suficiente sempre o que produce unha muller (ata que algúns sofren hipoglucemias nas primeiras horas tralo parto ou unha perda de peso de bastante máis do 10%)? Estas cousas, relacionadas por suposto coa presión da perfección maternal a través da lactación, hai que contalas tamén, e parécense moi pouco ao meu concepto de ser boa nai. Máis ca nada para facer certo o mantra de que cadaquén debe decidir o que lle pida o corpo, porque teño para min que ultimamente a que lle pide o corpo aleitar non ten que loitar contra nada nin contra ninguén, e aquela que decide non facelo ten que loitar contra os elementos porque automaticamente será mirada por moitas (no seu entorno, no centro de saúde, na gardería, no supermercado) coma unha mala nai. Por quererse a si mesma. Por desexar ter tempo libre. Por querer descansar do labor arduo da crianza nos primeiros meses. A muller, xa que logo, e todos os seus estigmas do século XX que pasan ao século XXI a través do mito da lactación. Digo isto por deixar datos para a historia efectual.
Mito 3: O sentido de culpa
Pero é tan forte esa idea da nai abnegada, que mesmo eu cheguei a sentirme culpábel pola miña baixa produción leiteira. O día que me vin festexando eu soa na cociña, bailando ao ritmo de Janis Joplin, unha muxida de 180 ml., souben que algo ía mal e que tiña que replantexarme a miña relación coa lactación. Como se consegue que alguén coma min, que o teño tan claro e teño este carácter que me precede (normalmente para mal), acabe tendo certa sensación de culpabilidade ao producir pouco ou ao dar un biberón? Poderán dicirme a resposta que, nestes casos da maternidade, adoita funcionar para todo: unha recua de hormonas e unha serie de reaccións químicas que xorden da nosa condición evolutiva. Alguén poderá ter a tentación de dicirme que se non fose por esa culpabilidade, a especie humana se extinguiría. E pode que fose certo hai uns cantos milleiros de anos. Pero agora que a ciencia logrou superar a lóxica evolutiva de que o cabezón humano saia por un espazo ínfimo en aras, xustamente, de pór a razón ao servizo da evolución, non vexo por que temos que ser as mulleres as que garantamos o mantemento da especie a conta do noso sentido de culpa en lugar de pór en práctica os mecanismos que substitúen o sentido de culpa pola liberdade.
A culpa, no noso contorno, é case case un achado da cultura xudeo-cristiá. E de todas as invencións da cultura xudeo-cristiá, esta é das que máis se ensañan coas mulleres. Nesta Galicia do século XXI, para moitas e moitos que se consideran do máis progresista da nosa sociedade por reclamaren a nosa dedicación exclusiva á crianza e o que iso conleva en relación coa lactación prolongada, seremos mellores nais se nos sentimos culpábeis por desexarmos un espazo propio.
Un dato máis para a historia efectual: Virginia Woolf no ano 1929 sinalou esa necesidade dun cuarto propio para que as mulleres puidesen pensar. E agora resulta que volvemos a priorizar que sexan nais en lugar de intelectuais, que fagan labores de nai en lugar de traballar. Non sei a vostedes pero para min todo isto ten trazas de involución feminista, nunha tendencia a mitificar un modelo de muller que, en aras dun maior naturalismo, volve ceder todo o empoderamento que conquistara ao facerse cos seus propios cuartos e os seus propios utensilios de liberación, nomeadamente, o biberón.

Mito 4 (último e peor): O vínculo
Perdoen, pero cada vez que oio iso do vínculo afectivo danme ganas de botar a man á pistola. As cousas relacionadas co vínculo afectivo son, na miña opinión, dunha vacua argumentación especialmente falaz, alén de sentimentaloide (coma se as mulleres só fosemos quen de reaccionar a través das emocións e non da razón) que, se lle aplicamos a lóxica, vén insistir na idea de que quen non aleite (polo motivo que sexa) amará menos ao seu bebé, ou o que é peor será incapaz de amar?
Velaquí unha sociedade ben contraditoria: como é posíbel que deamos tanta importancia ao “vínculo afectivo” que xorde coa lactación as mesmas que esiximos maior e mellor xestión das adopcións e que desexamos a total igualación na crianza entre homes e mulleres? Aínda ninguén foi quen de demostrar cientificamente esa trapallada do vínculo a través de criterios exclusivos da lactación. Nunca tan afectiva fun eu coas miñas fillas coma as mañás nas que nos mirabamos aos ollos e nos sorriamos, ben descansadiñas todas despois dos biberóns que o seu pai lle preparara nesa toma estratéxica que a min me permitía durmir unhas horas seguidas para amar máis a miña maternidade, a miña vida, as miñas nenas e a miña alegría de ser nai. Por suposto, sempre que digo isto, hai alguén que me acusa (si, o ton é acusatorio) e insinúa que son mala nai porque non teño paciencia coa teta e por aledarme de que exista a Nidina Premium que preparo con todo o meu amor.
Seremos peores nais por non sentir ese suposto vínculo ou o que é peor, por odiar as nosas fillas de cada vez que se nos colgan da teta e nos recordan que non somos persoas que pensan e teñen vida á marxe da súa condición animal, senón simples produtoras de leite. Algunha vez hai que falar tamén dese sentimento de odio que sentimos todas cara á crianza nalgún momento, e da represión dunha sociedade que nos impide recoñecelo e nos prepara para anulármonos en virtude do rol de muller-nai. Pero as que rompemos esa barreira, contamos esta versión sobre a lactación, extraoficial, descrida e bastante estendida aínda que pouco édita. E a Historia, para facerse, precisa de documentos, non de impresións. Eu, desde o meu primeiro embarazo, avoguei modestamente por documentar este debate que, coido, nos define como sociedade e nos posiciona nunha encrucillada entre a lectura da maternidade á antiga e o inevitábel futuro daquelas que cremos que o feminismo social non debera ter volta atrás.

Inma López Silva